Pročitao sam kolekciju jednostavno nazvanu Wars, a koju je poslednji put 2020. godine elektronski objavio Strip Art features odnosno SAF Comics. SAF Comics, kao što znamo, velikim delom kao svoju misiju vidi odabir evropskih strip-autora koji možda nemaju neko veliko prisustvo u svesti javnosti izvan svojih država i onda publikuje njihove stripove u Engleskim prevodima, za, jelte, najšire moguće tržište. Plemenita ambicija i mada njihovi stripovi često nisu najsvežiji, u smislu da prevedeni dolaze mnogo godina nakon objavljivanja na originalnom jeziku, oni su i dalje korisno podsećanje na to gde se sve radi – žanrovski – strip i kako to može da izgleda.

U tom smislu, Wars je jedan odličan primer stripova koji imaju autorski pečat iako su rađeni od strane različitih timova, stripova koji spadaju u jasno određen žanr a koji istovremeno svi rade uspešan krosover sa drugim žanrom. Jasnije rečeno: ovo su ratni stripovi od kojih svaki ima komponentu strave i užasa, fantastičnog horora koji i inače mučnoj ratnoj tematici dodaje element još veće mučnine. Ovo je urađeno uglavnom smisleno, sa simbolikama i motivima koji prirodno izrastaju iz traumatičnih dimenzija rata, i ako u ove tri priče ima eksploatacijskih slojeva – a ima – to nije na ime njihovih zapleta i simbolizma.

Povezujući element za sve tri priče je crtač Giampiero Casertano koji je sve tri nacrtao dok je na poslednjoj bio autor i teksta i crteža (i kolora). Uprkos tome da su na prve dve priče radili različiti scenaristi, ovo je tonalno i po senzibilitetu vrlo ujednačen paket i čitalac može da se opusti i sa zadovoljstvom posveti pažnju kvalitetnom Casertanovom crtežu i grafičkoj naraciji.

Casertano je veteran italijanskog stripa. Rođen 1961. godine, već je sa petnaest godina, kao polaznik umetničke škole u Milanu radio kao asistent Leonea Cimpellina, autora satiričnog serijala Jonny Logan, poznatog u našem narodu kao stripa koji je povremeno objavljivan umesto Alana Forda iako je bio tek njegova inferiorna imitacija*. Casertano je pomagao oko tuširanja Cimpellinijevih olovki da bi zatim počeo da radi i druge stripove, poput War Stories, i sarađivao za magazin Corriere dei ragazzi gde je radio stripove po scenarijima Giorgioa Pelizzarija, a gde su ga primetili i drugi izdavači. Notabilno, Alfredo Castelli, autor Martija Misterije je uočio talente mladog crtača i sredio mu ulazak u Sergio Bonelli Editore. Casertano je prvo radio crtež za Kena Parkera, pa prešao na Martija Misteriju i zatim na Dilana Doga gde je uradio tokom decenija veliki broj epizoda. Paralelno je bio autor naslovnih stranica za Nicka Raidera – uradio je sve naslovnice za prva 43 broja – ali glavni fokus mu je bio Dilan Dog na kom je radio do kraja devedesetih.

*Mada su epizode „Krimić na utrci oko Italije“ i „Ratnik na stadionu“ bile prilično zabavne

Guerres, odnosno Wars, o kome danas pričamo je jedan od njegovih prvih autorskih radova, izdat originalno za francuski Soleil 1997. godine. Italijanska verzija je izašla 1999. godine a SAF je prvu Englesku verziju uradio još 2003. godine. Digitalno izdanje o kome pričamo je izbačeno 2020. godine i mada ne govorimo o nekim nezaobilaznim biserima evropskog stripa, svejedno je dobro da je ovo danas dostupno savremenoj publici jer su u pitanju osobeni pogledi na ratove koji su u vreme kada su ovi stripovi nastajali bili značajno svežiji u sećanjima čitalaca. S obzirom da u trenutku dok ovo kucam verovatnoća počinjanja Trećeg svetskog rata kao da je porasla na najviši nivo u poslednjih dvadesetak godina, i da imamo rat na evropskom tlu, vredi pogledati ove radove čisto da se vide evropske perspektive na tuđe ratove, stare četvrt veka.

Prvu priču, The Dead City napisao je Stefano Di Marino, italijanski pisac koji se ubio prošle godine (bio je Casertanov ispisnik) nakon pada u depresiju zbog smrti oca. Di Marino je bio ugledan pisac i urednik koji se bavio žanrovskom prozom, notabilno trilerima, misterijama i naučnom fantastikom. Bio je jedan od urednika italijanskog naučnofantastičnog magazina Urania ali i majstor u više borilačkih veština (savate, taići ćuan, kikboks), sa zastrašujućom radnom etikom, objavljujući po nekoliko romana godišnje pod različitim pseudonimima.

The Dead City se događa duboko u avganistanskoj provinciji 1985. godine sa grupom sovjetskih vojnika koji se suočavaju ne samo sa strašnim istinama o ratovanju na tuđoj zemlji već i sa sopstvenim odsustvom morala, nacionalističkim trvenjima unutar same jedinice, strahom, malodušnošću i bezvoljnošću. Sva tri stripa u ovoj kolekciji tiču se stranih trupa koje ratuju na tlu što ne pripada njihovoj državi i vojske koja, prećutno, ne bi trebalo da bude tu gde jeste. The Dead City je gruba, brutalna disekcija raspadanja vojne discipline ali i najobičnije ljudskosti pri suočavanju sa otporom domicilnog stanovništva koje, u staroj žanrovskoj tradiciji, na kraju trijumfuje na ime spone sa mističnim folklornim nasleđem, uz ogromne žrtve. Strip svakako ne probija nikakve žanrovske granice, nudeći prilično razgažen pa i pomalo izlizan, tropima bogat horor zaplet ali Casertanov odlični crno-beli crtež i efikasno pripovedanje uspevaju da ovo zaokruže na sasvim zadovoljavajući način. Blago sam se namrštio na neke elemente seksualne eksploatacije ali opet, ovo su stripovi nastajali pre više od četvrt veka i moramo se prisetiti da je to bilo drugačije vreme.

Drugi strip, Punyuayama! napisao je Carlo Lucarelli, ugledni televeizijski scenarista i voditelj, inače unuk slavnog italijanskog izumitelja Antonija Meuccija (kome se pripisuje invencija preteče telefona – telettrofona). Lucarelli je pre svega i sam plodan pisac sa velikim brojem uspešnih žanrovskih romana (najviše krimića)  u svojoj biografiji, te nekoliko književnih nagrada koje je dobio. Od devedesetih Lucarelli radi i stripove, gde je sarađivao i sa Sclavijem a priča koju je napravio sa Casertanom za ovu kolekciju tiče se kratkog rata za Foklandska ostvrva koji je Velika Britanija vodila sa Argentinom 1982. godine. Meni i mojim vršnjacima je u to vreme ovaj rat – iako kratak – bio prilično šokantan jer nas je osvestio za činjenicu da „Englezi“, za koje smo uvek navijali u ratnim filmovima, zapravo imaju i dalje naglašene kolonijalne instinkte i nemaju problem da ratuju za teritorije koje im, po prirodi stvari, ne bi pripadale. Casertanov i Lucarellijev strip se, pak, bavi malom jedinicom za specijalne operacije koja se infiltrira iza argentinskih linija a koja u sastavu ima Gurke, etničku grupu sa severoistoka Indije i iz Nepala čuvenu po izuzetnim vojnicima koji ratuju za nekoliko azijskih država ali i za Britaniju. Ovaj strip, a to je možda karakterističnije za devedesete nego za današnje vreme, svoj horor gradi na orijentalističkoj egzotici pripisujući Gurkama natprirodne i mračne moći i impulse i s obzirom na to da su ga radili Italijani možete misliti koliko je to suptilno i urađeno sa poštovanjem kulture ovog azijskog naroda. No, u čisto tehničkom smislu, ovo je korektno.

Treća priča, The Intruder, bavi se američkom invazijom na Granadu iz 1983. godine i napisao ju je i nacrtao sam Casertano, takođe radeći i kolor. Strip izgleda lepo mada scenaristički nije najidealnije rešen, sa uvodom koji je vrlo in-medias-res i uspešno kreira „vijetnamsku“ atmosferu rata u džungli gde je razliku između civilnog stanovništva i naoružanih neprijatelja često teško napraviti. No, da bi svoju poentu napravio Casertano mora da onda napravi opširan flešbek. Sama poenta ove priče je zanimljiva i bavi se hororom jednog finijeg nivoa, zadirući duboko u instinkt ne tek samoodržanja već obezbeđivanja potomstva a onda se grubo igrajući sa tim instinktom, no pripovedački je malo ispreturana i profitirala bi od uredničkih intervencija.

Dakle, ne pričamo o kolekciji savršenih radova ali pričamo o stripovima koji su interesantni i koje u dobroj meri nosi Casertanov crtež što sa lakoćom kreira atmosfere i tenzije među likovima. Daleko je ovo, da bude jasno, od Prattovih ratnih stripova što su još davno postavili visok standard u italijanskoj industriji, ali nije nezanimljivo. Amazon kolekciju u elektronskoj formi prodaje ovde.